GGA war soc.culture.breton

Degemer Douaroniezh hag istor Sevenadur Evañ ha debriñ Brezhoneg A bep seurt

Douaroniezh hag istor heñvel kemmet nevez 1.1 - Petra eo Breizh ? 1.2 - Petra eo banniel Breizh ? 1.3 - Hag e Breizh emañ Naoned ? 1.4 - Breizh Uhel pe Breizh Izel ? 1.5 - Petra dalvez BZH ? 1.1 - Petra eo Breizh  Ur vro e kornog Europa ha bro-C'hall eo. Ur c'hourenez bevennet gant ar mor war ar bras eus he harzoù. Breizh a zo 34 000 Km² he gorread, (war-dro ment Bro-Velgia) ha sevel a rae he foblañs da 3 932 000 a annezidi e 1995 (hogos poblañs Republik Iwerzhon). Setu ur gartenn anezhi gant ar c'hêrioù pennañ : Kêrioù pennañ Poblañs (1990) Pennkêrioù a-bezh (1990) Naoned 244 995 496 078 Roazhon 197 536 245 065 Brest 147 956 201 480 Sant-Nazer 64 812   Kemper 59 437   An Oriant 59 271 110 823 Sant-Maloù 48 057   Gwened 45 644   Sant-Brieg 44 752   Sant-Ervlan 42 774 gwelet Naoned Reulied 33 262 gwelet Naoned Orvez 23 115 gwelet Naoned Felger 22 239   S.-Sebastian an Enk 22 202 gwelet Naoned Lannarstêr 22 102 gwelet An Oriant D'al laez 1.2 - Petra eo banniel Breizh ? Banniel Breizh a zo a zo warnañ 9 bandenn wenn ha du, hag ur c'hard erminigoù. Gant Morvan Marchal eo bet krouet e 1925, diwar patrom ardamezoù Roazhon ha bannieloù evel re ar Stadoù Unanet pe Bro-C'hres. Ar peder bandenn wenn a arouez ar pevar eskopti kozh - pe bro - brezhoneger : bro-Leon (Kastell Paol), bro Gerne (Kemper), bro Wened (Gwened), bro Dreger (Landreger). Ar pemp bandenn zu a arouez an eskoptioù a yezh c'hallaoueg : St Brieg, Dol, St Maloù, Roazhon, Naoned. (Kartenn - titourer "Kemper"). Un dave da skoed erminigoù leun Duked Vreizh eo ar c'hard erminigoù (*). Didalvez eo niver an erminigoù. E brezhoneg e reer eus ar banniel-se ar "Gwenn ha Du". (*) E-pad ur varc'hekadenn e welas Konan Meriadeg, anezhañ unan eus roueed kentañ Breizh, un erminig e raoskl ur wazh he riblou fank. Konan, sachet e evezh gantañ, a reas d'e gazeg chom a sav, hag eñ arvestiñ ouzh an erminig. Gwech e yae war-raok al loen bihan e feur gwenn-erc'h, gwech e souze, hag e klaske, adarre, treuziñ al lec'hid du war ur bod re vresk evitañ. Pennfollet e hañvale ar paour-kaezh loen bezañ o welet ar fank-se. "Abalamour da betra eo ken aonik ? Ha perak ne dec'h ket kuit alese ar buanañ ma c'hell ? a c'houlennas ar roue digant an ofiser a oa en e gichen. "Roue ar Vretoned, un erminig eo; n'eo ket gloazet anezhañ, met disaotr e fell dezhañ chom. Aon en deus rak ez afe lous e sae gwenn-kann o treuziñ ar wazh-se." "Burzhudusat glander !" a estlammas Meriadeg. "An enor a c'houlenn ma vo diwallet ha savetaet gant ar roue Konan." Evel pa vije bet intentet gant an erminig langaj an daou zen ha divinet gantañ madelezh Konan, e redas war an dorn a astenne hemañ dezhañ hag e klaskas repu e plegoù mantell ar roue. Lavarout a reas Konan dezhañ : "E-giz-se e oa gwelloc'h ganit mervel kentoc'h eget bezañ louzet. Kentoc'h mervel eget bout kousiet ! : hiviziken e vo hemañ ger-stur an holl Vretoned. Ha te, erminig, a vo an arouez bev anezhañ", a ouzhpennas ar roue Konan en ur lakaat anezhañ war e skoed. (adtroet diwar galleg Youenn Kermorgan, kemeret eñ eus : Le breton parlé vannetais de Merriadeg Herrieu, Embannadurioù Bleun Brug Bro Gwened) E arguzenn gwerz "An Erminig" ar Barzaz Breizh e tispleger talvoudegezh an erminig evit an Arvoriz : "Ur monumant broadel dibar e barzhoniezh Vreizh eo ar werz alegoriek anavezet ivez dindan anv 'Kanaouenn dañs an Erminig'. Enni ez eus tri loen: ur bleiz, un tarv hag un erminig. Ar bleiz (Gwilhom) a red war-lerc'h an tarv (Yann), hag un erminig; hemañ, arvester ar gann, eus bord e doull, a-is d'an daou loen all, a c'houestl en em lazfent o-daou. Tu Gall Charlez Bleiz (Blois e galleg kozh) eo Lom ar Bleiz. Tu Saoz Yann Moñforzh eo Yann an Tarv, d.l.e. John Bull. Evit ar pezh a sell ouzh an erminig, pobl Vreizh eo." D'al laez 1.3 - Hag e Breizh emañ Naoned ? A-viskoazh ez eus bet eus Naoned ul lodenn eus Breizh. Kastell an Duged, e-lec'h m'o deus bevet pennoù ar vro a-hed kantvedoù, eo ar savadur istorel pennañ e Naoned. An diviz melestradurel da lemel Naoned diouzh peurrest Breizh a zo bet kemeret gant gouarnamant Pétain e 1941, hag hiziv c'hoazh, ez eus un takad melestradurel hep Naoned. Hogen, an darn vrasañ eus an aozadurioù sevenadurel a chom stag ouzh ar stad istorel, ha Naoned a gemer perzh alies gant he c'horn-bro a-bezh en oberiantiz armerzhel Breizh. Kement sturlevr touristel a rafe van da vezañ sirius ne c'hell nemet lakaat Naoned hag al Liger-Atlantel e Breizh. D'al laez 1.4 - Breizh Uhel pe Breizh Izel ? E Breizh-Uhel emañ Naoned ha Roazhon, reter ar vro, e-lec'h ma ne gomzer ket brezhoneg, met gallaoueg, anezhi ur yezh roman. Breizh-Izel e-lec'h ma komzer brezhoneg, a zo lodenn gornôg Breizh, adalek Sant-Brieg ha Gwened. Hiziv, daoust d'ar brezhoneg ha d'ar gallaoueg bezañ arveret c'hoazh, ar galleg eo ar yezh muiañ komzet e Breizh a-bezh, hag ez a an diforzh yezhel war krennañ. Annezidi Breizh-Izel niverus na gomz ket Brezhoneg tra maz' eus e-touez annezidi Breizh-Uhel brezhonegerien a-vihanig pe dre zeskiñ. Chom a ra bev ar bevenn e-barzh spered an dud evel ma oa e dibenn an XIXvet kantved, o tremen dre Plouc'ha (bro Ouelo), Kastellaodren, Korle, Mur, Noal-Pondi, Logunec'h, S.-Enolf. Teiz ha Susinioù. Fiñvet he deus a-hed an istor : da skouer en XIIvet kantved, ez ae eus Kankaven dre Morzhell betek Koueron. D'al laez 1.5 - Petra dalvez BZH ? BZH a zo berradur Breizh, skrivet hervez an doare peurunvan. Dont a ra ar Z eus an distagadur "Breiz" (e kerneveg, leoneg ha tregerieg), hag an H eus "Breih" (e gwenedeg) (s.o. pennad doare-skrivañ). D'al laez